كەز كەلگەن ەلدىڭ تىلەگى دە, ونىڭ ارمانى دا حالقىنىڭ بەيبىتشىلىگىن ساقتاۋ ەكەنى ءسوزسىز. ەلىنىڭ ەكونوميكاسىن دامىتىپ, حالقىنىڭ قاۋىپسىزدىگىن نىعايتۋ ارقىلى ىشكى تۇراقتىلىقتى قامتاماسىز ەتەدى. ويتكەنى, بەيبىت ءومىر باقىت, بەرەكە, بىرلىك اكەلۋمەن بىرگە, ورلەۋ مەن وركەندەۋگە جول اشادى. دانا حالقىمىز «بايلىق بايلىق ەمەس, بىرلىك – بايلىق» دەپ بەكەر ايتپاسا كەرەك.
بۇقارا حالىق ءاردايىم تىنىشتىقتا, ماڭگىلىك بەيبىت ءومىر ءسۇرۋدى ارماندايدى. ال ۇرپاعىنىڭ اماندىعى كەلەشەگىنىڭ كەمەلدىگىن بىلدىرەدى. وتكەن تاريحقا كوز سالساق, ادامزات نەبىر سۇراپىل سوعىستاردان كوز اشپادى. قانشاما ەلدەر سوعىس زاردابىنان قۇلدىراپ, ازىپ-توزدى. تالاي جازىقسىز جاندار سول زۇلماتتىڭ زاردابىن شەكتى. مۇنىڭ بارلىعى بەيبىتشىلىك كەتكەن جەردى بەرەكەسىزدىك جايلايتىندىعىن تايعا تاڭبا باسقانداي ەتىپ انىق كورسەتۋدە.
بەيبىتشىلىكتى ساقتاۋ, سوعىس وتىن تۇتاتپاۋ, بەيبىتشىلىك ءۇشىن كۇرەسۋ قازىرگى ءححى عاسىردىڭ دا ەڭ وزەكتى ماسەلەلەرىنىڭ بىرىنە اينالدى. سودان بولار, حالىقارالىق قوعامداستىق بەيبىتشىلىكتى جالپىادامزاتتىق قۇندىلىقتار قاتارىنا قوسىپ وتىر.
ساۋاتتى دا سانالى, پاراساتتى ەلدىڭ ۇرپاعى وتكەنىنە كوز جىبەرىپ, اتا-باباسىنىڭ جولىنان ساباق الارى اقيقات. سونىسىمەن تاريحىن باعامداپ, كەلەشەگىن كەمەلدەي تۇسەدى. ءبىز دە وتكەنىمىزگە ۇڭىلە قارايىقشى. قازاق حالقى دا تاعدىردىڭ قاتال سىنىن باسىنان كەشتى. وسىنىڭ سالدارىنان جەر بەتىندە ۇلت رەتىندە جويىلىپ كەتۋ قاۋپى ءالسىن-ءالسىن قايتالاندى. سوعىستار, كوتەرىلىستەر, ونان قالدى اشارشىلىقتار – مۇنىڭ بارلىعى حالىقتىڭ قىرىلىپ, ازىپ-توزۋىنا اكەلىپ سوقتى. ايتسە دە, «مىڭ ءولىپ, مىڭ تىرىلگەن» بابالارىمىز ءبىر جەڭنەن قول, ءبىر جاعادان باس شىعارىپ, ەلىمىز بەن جەرىمىزدى سىرتقى جاۋلاردان ازات ەتۋ جولىندا ايانباي كۇرەستى. ءتىپتى, مىنا ءبىر مىسالدىڭ ءوزى وسىعان ناق ايعاقتاي.
ون ءتورت جاسىندا قازىبەك بي تاۋكە حاننىڭ بەلگىلى بي-باتىرلارى باستاعان ەلشىلىگىنە ىلەسىپ, العاش رەت قالماق قوڭتايشىسىنا بارعان ەكەن. قىلىشىنان قان تامعان قاھارلى قالماق حانىنىڭ الدىندا: «دات, تاقسىر!» دەپ جۇلقىنىپ العا شىعىپ: «قازاق دەگەن مال باققان ەلمىز, ەشكىمگە سوقتىقپاي جاي جاتقان ەلمىز. ەلىمىزدەن قۇت-بەرەكە قاشپاسىن دەپ, جەرىمىزدىڭ شەتىن جاۋ باسپاسىن دەپ, نايزاسىنا جىلقىنىڭ قىلىن تاققان ەلمىز. دۇشپان باسىنباعان ەلمىز, باسىمىزدان ءسوز اسىرماعان ەلمىز. دوستىعىمىزدى ساقتاي بىلگەن ەلمىز, ءدام-تۇزىن اقتاي بىلگەن ەلمىز. بىراق اسقاقتاعان حان بولسا, حان ورداسىن تاپتاي بىلگەن ەلمىز. اتادان ۇل تۋسا, قۇل بولامىن دەپ تۋمايدى, انادان قىز تۋسا, كۇڭ بولامىن دەپ تۋمايدى, ۇل مەن قىزىن جاتقا قۇل مەن كۇڭ ەتىپ وتىرا المايتىن ەلمىز. سەن تەمىر بولساڭ, ءبىز كومىرمىز, ەرىتكەلى كەلگەنبىز, قازاق-قالماق بالاسىن تەلىتكەلى كەلگەنبىز. تانىمايتىن جات ەلگە تانىسقالى كەلگەنبىز, تانىسۋعا كونبەسەڭ, شابىسقالى كەلگەنبىز. سەن قابىلان بولساڭ, مەن ارىستان – الىسقالى كەلگەنبىز, تۇتقىر سارى جەلىممەن جابىسقالى كەلگەنبىز. ءبىتىم بەرسەڭ, ءجونىڭدى ايت, بەرمەسەڭ – تۇرىساتىن جەرىڭدى ايت!» دەگەن ەكەن. سوندا قالماق حانى جاس بالانىڭ سوزىنەن باس الىسپاق باتىرلىقتى دا, ىنتىماققا شاقىرعان ىزگىلىكتى دە اڭعارىپ, شەشەندىگى مەن وجەتتىگىنە ريزا بولعان كورىنەدى. مىنە, وسىنداي اتا-بابالارىمىزدىڭ ەرەن ەرلىكتەرى مەن شىن تىلەۋلەرى بۇگىنگى ءتاڭىر سىيلاعان تاۋەلسىزدىككە قول جەتكىزىپ, وزگەلەرمەن تەڭ دارەجەدەگى بەيبىت ەلگە اينالدىردى.
بەيبىتشىلىكتە, ەسەندىكتە ءومىر سۇرۋگە ۇمتىلۋ – قازاق حالقىنىڭ قانىنا سىڭگەن اسىل قاسيەتتەرىنىڭ ءبىرى ەكەنى ءسوزسىز. ەلباسىمىز نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ: «قازاق حالقى سان عاسىرلار بويى ءوزىنىڭ ەگەمەندىگى مەن تاۋەلسىزدىگى ءۇشىن كۇرەسىپ كەلدى. ءوزىنىڭ ەڭ جاقسى قاسيەتتەرىنىڭ: قاتەر تونگەن ساتتە بىرىگىپ, ۇيىمداسا ءبىلۋىنىڭ, سونداي-اق, باسقا حالىقتارمەن بەيبىتشىلىك, كەلىسىم مەن تاتۋ كورشىلىك جاعدايىندا تۇرۋعا دەگەن ىنتا-ىقىلاسىنىڭ ارقاسىندا ول تاريح تاسقىنىنىڭ استىندا قالىپ قويماي, ءوزىنىڭ مەملەكەتتىگىن قالپىنا كەلتىرە الدى», – دەگەن ءسوزى كەشەگى مەن بۇگىنگى تاريحىمىزدى ۇشتاستىرىپ تۇرعانداي. ءتىپتى, قازاق جەرىنە تابان تيگىزگەن الەم ساياحاتشىلارى, عالىمدار, ديپلوماتتار ەستەلىكتەرىندە قازاق حالقىنىڭ قوناقجاي, سابىرلى, ەجەلدەن بەيبىتشىلىكسۇيگىش, ءوز بەتىنشە ەشكىمگە ۇرىنباعان, سوعىس اشپاعان ەل ەكەنىن سۇيسىنە جازعان.
تاۋەلسىزدىككە قول جەتكەن تۇستان بەرى دە بۇل قاسيەتتەردەن اينىماعان حالقىمىز ەل ەگەمەندىگىنە دە ۇلەسىن قوسىپ كەلەدى. بۇگىندە ازات ەل اتانعان, ءوزىن الەمگە بەيبىتسۇيەرلىگىمەن مويىنداتا بىلگەن قازاقستان جاھاندىق تاتۋلىقتى ساقتاۋ مەن نىعايتۋ ىسىنە اتسالىسۋدا.
«بىرلىگى بار ەلدىڭ بەلىن ەشكىم سىندىرماس» دەيدى ۇلى حالقىمىز. راسىندا حالىقتىڭ ىنتىماعى مەن اۋىزبىرلىگىن ساقتاۋ ارقاشاندا ماڭىزدى بولىپ قالا بەرمەك. كەشەگى بابالار ءومىرى دە مۇنى بىزگە ساباق ەتەدى.
بالا تولە بي جاسى جۇزگە كەلىپ وتىرعان انەت بابامەن كەزدەسىپ ىنتىماق, ەل بىرلىگى جونىندە اڭگىمە وربىتەدى. تولە: «قالاي ەتكەندە ءبىرلىك بولادى, ونىڭ كۇشى قانداي بولماق؟» دەگەندى سۇرايدى. سوندا انەت بابا اۋەلى جاۋاپ ايتپاس بۇرىن ءبىر بۋما سولقىلداق شىبىق الدىرادى.
– بالام, مىنانى سىندىرىپ كورشى؟
تولە بۋىلعان شىبىقتى ولاي-بۇلاي ءيىپ سىندىرا المايدى.
– ەندى سول شىبىقتى بىرتىندەپ سىندىرشى؟
تولە ورتاسىنان بۋىلعان شىبىقتى شەشىپ, بىرتىندەپ وپ-وڭاي سىندىرىپ بەرەدى. انەت بابا:
– بۇدان نە ءتۇسىندىڭ, بالام؟ – دەيدى.
سوندا تولە بالا:
– ءتۇسىندىم, بابا! بۇل مىسالىڭىزدىڭ ءمانىسى: ىنتىماعى, ءبىرلىگى مىقتى ەلدى جاۋ دا, داۋ دا الا المايدى. «ساياق جۇرگەن تاياق جەيدى» دەمەكشى, بىرلىگى, ىنتىماعى جوقتى جاۋ دا, داۋ دا وپ-وڭاي الادى دەگەنىڭىز عوي, – دەيدى.
– بارەكەلدى, بالام, دۇرىس تاپتىڭ. ەل بيلەۋ ءۇشىن الدىمەن ەلدى اۋىزبىرلىككە, ىنتىماققا شاقىرا ءبىل. «باق قايدا باراسىڭ, ىنتىماققا بارامىن» دەگەننىڭ ءمانىسى وسى, – دەپتى انەت بابا.
ەل ىنتىماعىن ورناتىپ, بەيبىتشىلىكتى ساقتاۋعا ءدىنىمىز قالاي قارايدى؟! قازاق حالقى دا ەجەلدەن يسلام ءدىنىنىڭ بولمىسىنا ساي عۇمىر كەشىپ كەلەدى. اراب تىلىنەن الىنعان «يسلام» ءسوزى – اماندىق, ەسەندىك, مويىنسۇنۋ, باعىنۋ دەگەن ماعىنالاردى قامتي وتىرىپ, «بەيبىتشىلىك» ءدىنى دەگەندى بىلدىرەدى. قۇراندا «بەيبىتشىلىك» دەگەن ماعىنانى بىلدىرەتىن «ءسالام» ءسوزى كوپتەگەن اياتتاردا كەزدەسەدى. ال قاسيەتتى كىتابىمىز قۇران ادامزات بالاسىنا ىنتىماق پەن بەيبىتشىلىكتى ناسيحاتتاپ قويماي, بۇكىل الەمدى تاتۋلىققا, دوستىققا, ادىلدىككە شاقىرۋمەن كەلەدى. اللا تاعالانىڭ 99 كوركەم ەسىمدەرىنىڭ ءبىرى دە – «ءاس-ءسالام». «ەسەندىك بەرۋشى», «ءوزىنىڭ جاراتقان ماق ۇلىقتارىنا اماندىق بەرۋشى» دەگەن ماعىنالارىن قامتيدى.
ولاي بولسا, اللانىڭ اقيقي ءدىنى – يسلام ادام ءومىرىنىڭ بەيبىتشىلىك پەن تىنىشتىقتا بولۋىن قالايدى. ءتىپتى, سوڭعى ەلشىسى مۇحاممەد (س.ع.س.) بارشا ۇممەتىن باقىتتى ءومىر سۇرۋگە ۇندەدى. قۇران مۇنى بىلايشا قۋاتتايدى: «راسىندا, ءبىز سەنى الەمدەرگە راقىم شۋاعى ەتىپ قانا جىبەردىك», دەلىنگەن («ءانبيا» سۇرەسى, 107-ايات). مۇسىلمان بالاسىنىڭ ءبىر-ءبىرىن كورگەندە قول الىپ, قۇشاق جايا سالەمدەسۋىنىڭ ءوزى باۋىرلاستىقتى, بەيبىتشىلىكتى مەڭزەيدى.
قاسيەتتى قۇراندا: «اللا قۇزىرىنداعى ءدىن, تەك يسلام عانا» («ءال-يمران» سۇرەسى, 19-ايات) دەلىنەدى. اتالعان ايات يسلامنىڭ جەر بەتىندە بەيبىتشىلىك پەن تىنىشتىقتى ورناتۋ ءۇشىن جىبەرىلگەن سوڭعى ءدىن ەكەنىن كورسەتۋدە. شىنىندا, يسلام بەيبىتشىلىككە ۇندەيدى. ال مۇسىلمان بالاسى سول بەيبىتشىلىكتى ءوزىنىڭ ءىس-ارەكەتىمەن, پايىم-پاراساتىمەن, كوركەم ادەبىمەن كورسەتە تۇسەدى. مىنە, سوناۋ ىقىلىم زاماننان مۇسىلمانشىلىقتى تۋ ەتكەن حالقىمىز ءومىر بولمىسىندا تاتۋلىققا بەكەم بولعان. دىنىنە بەرىك بولىپ, ءوزارا بولىنبەگەن, بىرىگىپ ەل بولا بىلگەن.
وكىنىشتىسى, قازىرگى كەزەڭدە ەل ىنتىماعىن بەيبىت ءدىننىڭ اتىن جامىلا وتىرىپ ىدىراتقىسى كەلەتىندەر دە از ەمەس. ءتىپتى, ءۇي ىشىنەن ءۇي تىگىپ, ىنتىماعى جاراسقان مۇسىلمانداردىڭ اراسىنا ىرىتكى سالىپ, ءبازبىر ءدىني اعىمداردى ءدىن ەتىپ كورسەتكىسى كەلەتىندەردىڭ جىمىسقى ارەكەتى قوعامنىڭ بىرلىگىنە اجەپتاۋىر زيانىن تيگىزۋدە. پايعامبارىمىز (س.ع.س.) ءوز حاديسىندە: «سەندەرگە بىرگە بولۋلارىڭدى وسيەت ەتەمىن. ءبولىنىپ شىعۋدان وتە قاتتى ساق بولىڭدار. سەبەبى, شايتان جەكە-دارا ءومىر سۇرگەن كىسىگە جاقىن بولادى. بىرگە بولعان ەكى ادامنان الىس تۇرادى. كىمدە-كىم ءجانناتتىڭ ءدال ورتاسىندا ءومىر سۇرگىسى كەلسە, كوپشىلىكپەن بىرگە بولۋعا ءمان بەرسىن», دەيدى.
ال اللا تاعالا قوعامنىڭ تىنىشتىعىن بۇزاتىن ب ۇلىك پەن ءىرىتكى سالۋشىلىققا قاتاڭ تۇردە تىيىم سالادى. «اللا ب ۇلىك شىعارۋشىلاردى سۇيمەيدى» («ءمايدا» ءسۇرەسى, 64-ايات) دەلىنگەن. تاعى ءبىر حاديستە: «كىمدە-كىم باعىنۋدان باس تارتىپ, جاماعاتتان ءبولىنىپ كەتسە ءارى سول كەتكەن كۇيىندە ولەتىن بولسا, وندا ول ناداندىق ولىممەن ولگەن بولىپ ەسەپتەلەدى», دەيدى. شىندىعىندا, يسلام – مەيىرىم, سىپايىلىق, كوركەمدىك جانە ادەمىلىك ءدىنى.
يسلام – جەكە تۇلعانىڭ, وتباسىنىڭ, قوعامنىڭ, قالا بەردى بۇكىل عالامنىڭ باقىتى مەن بەيبىتشىلىگىن قالايتىن ءدىن. ۇلكەندەرگە قۇرمەت كورسەتۋ, كىشىلەرگە مەيىرىمدى بولۋ, اتا-اناعا بويسۇنىپ, تۋعان-تۋىسقاندارمەن جاقسى قارىم-قاتىناستى نىعايتۋ ءدىنىمىزدىڭ ناق ءامىرى. ال ونى ورىنداعان كىسى كىشى وتانى بولعان وتباسىنىڭ باقىتىن قامتاماسىز ەتەدى. وزىنە, وتباسىنا پايدالى بولعان ءاربىر جان ءوزى ءومىر كەشىپ جاتقان التىن ۇياسى – وتانىنىڭ بەيبىتشىلىگىن ساقتاي تۇسەدى. وتانىنىڭ اماندىعىن قالاعان ادام الەمنىڭ بەيبىتشىلىگىن تىلەرى ءسوزسىز اقيقات.
ەلباسى قازاقستان حالقىنا ارناعان بيىلعى جولداۋىندا: «ماڭگىلىك ەل – اتا-بابامىزدىڭ سان مىڭ جىلدان بەرگى اسىل ارمانى ەكەنىن بارلىعىمىز بىلەمىز. ول ارمان الەم ەلدەرىمەن تەرەزەسى تەڭ قاتىناس قۇراتىن, الەم كارتاسىنان ويىپ تۇرىپ ورىن الاتىن تاۋەلسىز مەملەكەت اتانۋ ەدى... ءبىز بۇل ارمانداردى اقيقاتقا اينالدىردىق. ماڭگىلىك ەلدىڭ ىرگەسىن قالادىق... مەن ماڭگىلىك ەل ۇعىمىن ۇلتىمىزدىڭ ۇلى باعدارى, «قازاقستان-2050» ستراتەگياسىنىڭ تۇپقازىعى ەتىپ الدىم. تاۋەلسىزدىككە قول جەتكىزگەننەن گورى, ونى ۇستاپ تۇرۋ اسا قيىن ەكەنىن بارلىعىمىز بىلەمىز. بۇل – الەم كەڭىستىگىندە عۇمىر كەشكەن تالاي حالىقتىڭ باسىنان كەشكەن تاريحي شىندىعى. ءوزارا الاۋىزدىقپەن جان-جاققا تارتقان بەرەكەسىزدىك تالاي ەلدىڭ تاعدىرىن قۇردىمعا جىبەرگەنىن دە بىلەمىز. تىرشىلىك تەزىنە توتەپ بەرە الماي, جەر بەتىنەن ۇلت رەتىندە جويىلىپ كەتكەن ەلدەر قانشاما؟ ءبىز وزگەنىڭ قاتەلىگىنەن, وتكەننىڭ تاعىلىمىنان ساباق الا ءبىلۋىمىز كەرەك», – دەگەن-ءدى.
يسلامعا نەگىزدەلگەن قازاقى بولمىسىمىز دا, ءداستۇرىمىز دە, مادەنيەتىمىز دە ىنتىماق پەن بىرلىكتى قاشان دا جوعارى قويادى. ىنتىماق پەن بىرلىك – باقىتتىڭ باستاۋى. بىرلىگى جاراسقان ەلدىڭ بەرەكەسى ارتاتىنى امبەگە ايان.
اتا-بابا ارمانى بولعان ءماڭگىلىك ەلگە اينالۋ ءىسىن جۇزەگە اسىرۋدى ماقساتتاعان ەلباسىمىز: «ماڭگىلىك ەل – جالپى قازاقستاندىق ورتاق شاڭىراعىمىزدىڭ ۇلتتىق يدەياسى», دەپ بولاشاقتىڭ باعىتىن دا ايقىنداپ بەردى. حالقىمىزدا «ىنتىماقسىز ەلدى – ۇرىسى بيلەيدى. ىنتىماقتى ەلدى – دۇرىسى بيلەيدى» دەگەن قاناتتى ءسوز بار. ەلىن ىنتىماققا جەتەلەگەن ەلباسىمىزدىڭ دا ارمانى – قازاق حالقىن «ماڭگىلىك ەلگە» اينالدىرۋ. ارينە, ول وڭاي شارۋا ەمەس ەكەنىن ءبارىمىز مويىندايمىز. ايتسە دە, «ساۋساق بىرىكپەي, ينە ىلىكپەيدى» دەگەندەي, بارشامىز ءبىر شاڭىراق يەسىندەي جۇدىرىقشا جۇمىلار بولساق, بەيبىتشىلىكتى الەمگە تالاي پاش ەتەرىمىز بەلگىلى. بۇگىنگى ەلىمىزدىڭ بەيبىتشىلىگى – ءبىزدىڭ ورتاق ەڭبەگىمىزدىڭ ناتيجەسى عانا ەمەس, كەلەر ۇرپاققا ونەگە بولىپ قالا بەرمەك.
باتىرجان مانسۇروۆ,
قمدب-نىڭ اتىراۋ وبلىسى بويىنشا وكىلى,
«يمانعالي» ورتالىق مەشىتىنىڭ باس يمامى.
اتىراۋ.
